Bureau voor Dierplagen | Genemuiden | Gepubliceerd april 2026
't Zandt is een klein dorp in de gemeente Eemsdelta, in de provincie Groningen. Aan de Hoofdstraat staat een monumentencluster dat direct grenst aan de Mariakerk, een laat-romaans kerkgebouw waarvan de oudste delen dateren uit de tweede helft van de 13e eeuw. Het pand op Hoofdstraat 47, een voormalige winkelwoning uit 1883 met een aangebouwde schuur van oudere datum, is geregistreerd als rijksmonument.
In 2024 startte de officiële restauratie van dit cluster, met het oog op herbestemming en instandhouding. Een van de grootste obstakels die daarbij aan het licht kwam: ernstige zwamaantasting in de houten constructies van het pand.
Bureau voor Dierplagen werd ingeschakeld als gespecialiseerd onderaannemer, in samenwerking met Bouwbedrijf Moedt uit Sappemeer. De uiteindelijke opdrachtgever is de gemeente. Vanuit Genemuiden reden wij naar Groningen voor een van de meest complexe zwamsaneringen die wij tot nu toe hebben uitgevoerd.
Een inspectie in de sneeuw
Op 30 januari 2026 voerde Kasper Verhoek de inspectie uit op locatie. De omstandigheden waren niet ideaal. Het dak was aan de buitenzijde bedekt met sneeuw, waardoor een volledige beoordeling van buitenaf niet mogelijk was. De inspectie vond daarom primair visueel van binnenuit plaats.
Wat er van binnenuit zichtbaar was, was al verontrustend genoeg. Op meerdere locaties in het pand was houtaantasting door zwam zichtbaar, zowel in beginnende als in vergevorderde vorm. Op de eerste verdieping, nabij de gemetselde schoorsteenschacht, was duidelijke zwamvorming aangetroffen. De dakconstructie vertoonde op meerdere plaatsen zware aantasting en rotting.
De zwam was ten tijde van de inspectie nog niet officieel gedetermineerd. Omdat een niet-gedetermineerde aantasting in dit type vochtig belast monumentaal pand in de praktijk regelmatig samenvalt met huiszwam, hebben wij direct gekozen voor een saneringregime dat past bij een hoog-risico houtaantastende zwam. Wachten op determinatie voordat je handelt is bij dit soort panden geen verantwoorde keuze.
De situatie werd verder gecompliceerd door een bijzonderheid die pas tijdens de inspectie naar voren kwam. Op openbare beelden uit 2024 was aan het pand nog een aanbouwschuur zichtbaar, die ten tijde van de inspectie niet meer aanwezig was. De verwijdering van die schuur had vermoedelijk invloed gehad op de waterhuishouding en de aansluitdetails van het gebouw, waardoor nieuwe vochtroutes waren ontstaan.
Monumentwaardig behoud als uitgangspunt
Bij een gewone woning is de aanpak van zwamsanering al complex. Bij een rijksmonument komt daar een extra dimensie bij. Historisch houtwerk heeft een cultuurhistorische waarde die je niet zomaar weggooit. Tegelijkertijd is zwamsanering een vakgebied waarbij concessies aan de grondige aanpak direct leiden tot herbesmetting en terugkerende schade.
Wij hebben voor dit project een tweeledig uitgangspunt gehanteerd: maximale saneringzekerheid tegen herbesmetting, en maximaal behoud van historisch houtwerk waar dat aantasting technisch verantwoord was.
Dat klinkt eenvoudig, maar is het in de praktijk niet. Elke balk, elke plank en elk verbindingspunt vraagt om een eigen beoordeling op locatie. Pas nadat een constructiedeel volledig is vrijgelegd kun je beoordelen of het hout nog verantwoord te behouden is. En bij dit pand bleek die beoordeling keer op keer lastiger dan vooraf verwacht.
Wat er achter de constructie schuilging
De uitvoering van deel 1 vond plaats van vrijdag 20 maart tot en met donderdag 26 maart 2026, met afrondende werkzaamheden op vrijdag 27 maart. Jeroen en Kasper startten op maandag 23 maart met de daadwerkelijke sloop, demontage en sanering.
Vanaf de eerste dag werd duidelijk dat de werkelijke omvang van de aantasting groter was dan tijdens de inspectie visueel kon worden vastgesteld. Dat is bij zwamaantasting in monumentale panden bijna altijd het geval. Constructies die van buiten intact lijken, blijken van binnen vergaand aangetast. Juist opleggingen, aansluitingen en zones die al jarenlang niet bereikbaar zijn geweest, vormen de plekken waar zwam zich het verst heeft kunnen ontwikkelen zonder ontdekt te worden.
Het dakbeschot aan de achterzijde en linkerzijde van het pand bleek zwaar en overwegend volledig aangetast door langdurige weersinvloeden en vochtbelasting. Aan de voorzijde was nog een witte, vermoedelijk dampopen folie aanwezig. Die folie had de aantasting niet voorkomen, integendeel. Onder de folie had zich lokaal juist een vochtig en slecht geventileerd microklimaat ontwikkeld, ideaal voor zwamgroei. Na overleg op locatie met Bouwbedrijf Moedt is besloten het dakbeschot alsnog integraal te saneren in plaats van selectief te behouden.
De muurbalk aan de achterzijde van het pand was over nagenoeg de volledige lengte aangetast door rotting en zwam, ook inwendig in de kern. Deze balk is volledig verwijderd en afgevoerd. De muurbalk aan de voorzijde vertoonde plaatselijke verzwakking, maar kon grotendeels worden behouden en zal later worden aangeheeld.
De vloerplanken van de eerste verdieping leken bij eerste beoordeling nog deels te redden. Tijdens de demontage bleek dat ook tussen de balken en vloerplanken zwam aanwezig was. Na overleg is besloten de vloerplanken volledig te saneren. Dat besluit bleek juist: op meerdere aanvullende locaties werd zwam aangetroffen waar dit vooraf niet zichtbaar was.
Drie stromen hout, één protocol
Een van de meest kritieke aspecten van monumentale zwamsanering is de scheiding van houtstromen. Wij hanteren daarvoor een strikt protocol dat op de werkplek continu wordt bewaakt en vastgelegd.
Elk stuk hout dat vrijkomt krijgt direct een kwalificatie: besmet, verdacht, of aantasting technisch vrijgegeven voor hergebruik. Besmet en verdacht hout wordt afgevoerd als risicoafvalstroom. Herbruikbaar hout wordt apart gehouden, aanvullend gereinigd en behandeld, en vrijgegeven na een nauwkeurige keuring op locatie.
Hergebruik van historisch hout is bij een rijksmonument een belangrijk uitgangspunt. Maar hergebruik van hout waarin nog zwamweefsel of sporen aanwezig zijn is riskant. Bij terugkeer van gunstige omstandigheden kan de zwam opnieuw actief worden, met herbesmetting van de constructie als gevolg. Dat leidt in de praktijk tot terugkerende schade, hogere kosten en verlies van historisch materiaal op een later moment. Juist dat willen we voorkomen.
De kapconstructie bevatte behouden balkdelen die door ons zijn gemarkeerd en gecodeerd op basis van kleur, nummers en cijfers, zodat zij later op de oorspronkelijke positie kunnen worden teruggeplaatst.
Constructieve veiligheid als randvoorwaarde
Bij een pand in deze staat is constructieve veiligheid een voortdurend aandachtspunt. Draagbalken die zijn aangetast kunnen hun draagkracht hebben verloren. Het tegelijkertijd verwijderen van te veel dragende delen leidt tot onaanvaardbaar instortingsrisico.
Wij hebben daarom de demontage gefaseerd uitgevoerd, in continue afstemming met Bouwbedrijf Moedt. Per fase beoordeelden we welke onderdelen direct konden worden verwijderd, welke gedeeltelijk konden worden gesaneerd, en welke tijdelijk moesten blijven zitten om de stabiliteit te waarborgen. Bouwbedrijf Moedt verzorgde de steiger rondom het pand en de constructieve stempeling van de verdiepingsvloer en dakconstructie.
Dit is ook de reden waarom een deel van de balksanering in deel 1 nog niet volledig kon worden afgerond. Balken 4 tot en met 6 en balken 9 en 10 aan de achterzijde dienen nog gedeeltelijk te worden ingekort en verder te worden gesaneerd. Dat vereist een aparte uitvoeringsfase, zodat de stabiliteit van het gebouw op geen enkel moment in gevaar komt.
Deel 2: wachten op het juiste moment
Na afronding van deel 1 staat nog een belangrijke stap open: de eindbehandeling met fungicide. Deze behandeling kon tijdens deel 1 nog niet worden uitgevoerd. De omstandigheden waren te nat. Voor een technisch verantwoorde fungicidebehandeling moet het aanwezige houtwerk eerst terugdrogen tot een vochtpercentage van bij voorkeur onder de 18 procent.
Daarvoor is het noodzakelijk dat het pand eerst wordt voorzien van een tijdelijke dakvoorziening, zodat nieuw vocht wordt geweerd en het bestaande hout kan opdrogen. Zodra Bouwbedrijf Moedt die voorziening heeft aangebracht en het hout voldoende droog is, keren wij terug voor de afrondende werkzaamheden van deel 2.
Dit is ook het moment waarop de aanvullende balksanering en de fungicidebehandeling van alle behouden en risicovlakken worden uitgevoerd. Pas daarna is de sanering volledig afgerond en kan het herstel en de wederopbouw verder plaatsvinden.
Zwamsanering door heel Nederland
Bureau voor Dierplagen is gevestigd in Genemuiden, in Overijssel. Maar wij werken door heel Nederland. Van een particuliere woning in Hengelo tot een rijksmonument in 't Zandt. Van een kruipruimte in een rijtjeswoning tot een dakconstructie uit de 19e eeuw naast een kerk uit de 13e eeuw.
Gemeenten, bouwbedrijven en particulieren die op zoek zijn naar een gespecialiseerde zwambestrijder die complexe opdrachten aandurft en uitvoert conform de geldende vakrichtlijnen en wettelijke vereisten, kunnen bij ons terecht.
Heeft u te maken met zwamaantasting in een regulier pand of een monumentaal gebouw? Neem contact op via bvd.nl voor een vrijblijvende inspectie.
Bureau voor DierplagenSpoelstraat 9K, 8281 JT Genemuiden www.bvd.nl
.jpg)